"PORĘBA WIELKA"

  "Inwentarz dworu i poddanych klucza porębskiego z dn. 4.II.1677"

Osada poddanych i ich powinność. Wieś Poręba. Kmiecie. Kącik daje guntów dannyeh kóp 2, kapłonów 4, kur 4, gęś 1, jajec 20, czynszu zł. 3, a to z całej roli. Kaczmarz z spólnikiem1 swoim z całej roli daje czynszu zł. 2 gr. 12, spólnik zaś tyloż drugie 2 zł. gr. 12. Walenty Luberta i spólnik za tramy daje gontów kóp 10, dannyeh guntów kóp 2, kapłonów 4, kur prostych 4, gęś 1, jajec 20, czynszu zł. 5 gr 10, siągę sukna 1, jarzębi parę. Cichorz Matus daje z spólnikiem za tramy gontów kóp 10, dannyeh 2 kopie, kapłonów 4, kur prostych 4, gęś 1, jajec 20, czynszu zł. 7 gr. 22. Walenty Buchał ze spólnikiem daje za tramy guntów kóp 10, dannyeh guntów kóp 2, kapłonów 4, kur prostych 4, jajec 20, czynszu zł 9. Zarębnicy. Krzysztof Stalinach z spólnikiem daje kur prostych 2, jajec 10, czynszu zł. 4 gr. 4, siąga sukna 1, jarzębi para. Stanisław Tram daje kur prostych 2, jajec 10, czynszu zł 6 gr. 20, z osobna z polany daje czynszu zł. 8. Ambroży Eusnak daje kur prostych 2, jejec 10, czynszu zł. 6, siągę sukna 1 jarzębi parę. Synion Zapała z spólnikiem daje kur 4, jajec 10, czynszu zł. 3. .Szymon Kopanda z spólnikiem jajec 10, czynszu zł. 2. Grygier Serwin kur 2, jajec 10, czynszu zł. 3 gr. 24. Symon Jopek daje z spólnikiem kur 2, jajec 10, czynszu zł. 3 gr. 24, siągę sukna 1, jarzębi parę. Mikołaj Gwałt z spólnikiem kur prostych 2, jajec 10, czynszu zł. 3 gr. 15. Maciek Misiura kur prostych 2, jajec 10, czynszu zł. 3 gr. 6. Białoń kur prostych 2, jajec 10. czynszu złoty gr. 15. Matusz Hypała kur 2, jajec 10, czynszu zł. 3. Piotr Jopek z spólnikiem kur 2, jajec 10, czynszu złoty gr. 15, z polany siągę sukna 1, jarzębi parę. Zagrodnicy. Oleksy Miłek daje z spólnikiem czynszu zł. 1 gr. 15. Matyjas Kaczor daje czynszu złoty gr. 15, z polany sukna siągę 1 i jarzębi parę. Jan Strużak czynszu daje zł. 3 gr. 8. Matusz Babiasz rybak nic nie daje, tylko ryby do dwora. Jakub Strużak lasu pilnuje, rydzów daje faskę. Mol Symon nic nie daje, bo przygląda huty. Młynarz porębski powinien ukarane wieprza jednego na rok, czynszu daje zł. 30, połowę na ś. Jan, połowę na ś. Marcin. Komornicy: Dorota, Wawrek, Michał, Mikołaj, Banach, u Białonia, u Buchały, u Porębskich. Ci wszyscy podatku żadnego nie dają, po dniu tylko robią i 6 łokci oprząść każdy powinien. Eobocizna tych poddanych. Kmiecie z spólnikami, których jest czterech, robią każdy tydzień po 5 dni bydłem^ podróż odprawują z osobna. Kaczmarz piwo szynEuje i gorzałkę dworską, pieszo tylko podróż odpra-wuje. Zarembnicy z spólnikami po 3 dni pieszo robią, z których, co nie robią, jest Krzysztof Starmach, co gorzałkę we dworze kurzy, Eusznak lasu pilnuje, Zapała jest sularzem w hucie, czwarty jest miernikiem we .dworze. Zagrodnicy. Ci robią po 2 dni w tydzień. Młynarz robi 2 dni w tydzień siekierą, albo co rozkażą. Czyni tedy ta wieś podatku doroczniego gontów za tramy kóp 30, dannych kóp 8, kapłonów 16, kur prostych 40 i gęsi 4, jajec kóp 3 i jajec 20, czynszu zł. 107 gr. 28, z polan zł. 8 czynszu, z tychże sukna siągów 6, jarzębi par 13.

Źródło: "Inwentarze dóbr ziemskich województwa krakowskiego 1576-1700" wyd PWN W-wa 1956 "Słowniczek wyrażeń gwarowych lub rzadko występujących" oraz "Skorowidz osób i miejscowości" / godny polecenia dla zainteresowanych "korzeniami" swojej rodziny- do wglądu up. Z. Gruszczyk /

Znana wieś letniskowa i kolonijna 6 km na pn. od Turbacza w rozległej dol. potoku Poręby. Ma kształt litery ,"Y". Dolnym końcem (510 m) zbliża się do Niedźwiedzia; pod stromym stokiem Chabówki leżą tu zabudowania podworskie. Górne skrzydła wsi wchodzą w gor-czańskie lasy. Pd.-wseh. nosi nazwę Koninek (opis dr. lf). Na stoku Szumiącej znajduje się wysoko położony przysiółek Jasionów (opis dr. 9d). Całkowity obszar posiadłości chłopskich wynosi 1110 ha, w tym 710 ha ziemi ornej, 190 ha łąk i 205 ha lasu. Dochodzi do tego 70 ha lasów gromadzkich i wielki obszar lasów państwowych, obejmujących wraz z Koniną 2800 ha. Domostw 240, mieszkańców 1580 (1963/64). Nadleśnictwo państwowe. Spółdzielnia Pracy i Użytkowników (wyrób domków campingowych i opakowań). Małe tartaki. Długosz podaje, że Poręba należała do wsi odebranych 1380 cystersom. W w. XV była w rękach Ratułdów. Folwark - pierwszy na pn. stoku Gorców - założyli Pieniążkowie ok. 1564 na gruncie siłą wyrzuconego sołtysa. Od 1607 stanowiła Poręba ośrodek tzw. klucza (lub państwa) porębskiego złożonego ponadto z wsi Niedźwiedź, Podobin, Witów, Zawada, Konina, Łostówka, Łętowe, Mszana Górna i Lubomierz, będącego w posiadaniu Lubomirskich, potem Sanguszków i wreszcie (1751 - 1945) Wodzickich. Klucz obejmował ok. 12 000 ha, przy czym chłopi użytkowali 95% ziemi ornej, natomiast dwór 96% lasów. Folwark nastawiony był na uprawę zbóż (głównie owsa i żyta). Przemysł dworski reprezentowały tracze, huta szkła (przenoszona kilka razy), potażarnia i papiernia. Wieś była jednym z ognisk zbójnictwa. W "porębskich lasach" często bywał Ba-czyński ze swą bandą, zbójowali też sami porębianie. Przyłapanych wieszano na Bucholowym Groniu, gdzie jest do dziś płasienka zwana Szubienicą. Pewnego razu skazanych było aż 12. "Dwór dał drzewo - wspominali starzy - skrzesali siubienice na tyj kempie i tam ik powiązanyk zawiedli. Wiesali ik w dzień, po jednemu". W połowie w. XIX z dworu czynił wycieczki w okolicę jakiś wielkopolski turysta. "Wątpię - napisał - aby nawet pod niebem Włoch można podziwiać piękniejszy zachód słońca, jaki nieraz mnie zachwycił w czasie pobytu mego w Porębie". W r. 1875 na Zagroniu urodził się mały Franuś Szmaciarz-Smreczak, który później, pod pseudonimem Orkana, miał szeroko wsławić rodzinną wioskę. Przed I wojną światową (1911) wybudowano w Porębie Dom Wypoczynkowy Krakowskich Gimnazjów Męskich - obecnie Dom Wczasów Dziecięcych TPD. W r. 1927 ukazała się praca K. Dobrowolskiego omawiająca historię wsi (dziś rzadkość bibliofilska), w 1928 powstał z inicjatywy inż. Swierzą-Zaleskiego Rezerwat im. Orkana (zob. dr. Id). Dużo zmieniły w Porębie ostatnie lata. 1950 - 53 od wiercono za dworem silną i cenną leczniczo solankę jodobromową o wysokiej temperaturze (ok. 40°). Zawiązała się Spółdzielnia Pracy i Użytkowników, która zamierza stworzyć na tej bazie małe uzdrowisko. 1961 zaczęto elektryfikować wieś, powstały osiedla domków campingowych, 1962-63 zbudowano piękną drogę aż poza Hucisko, uruchomiono dla turystów duży pawilon gastronomiczny. W Porębie zamieszkują Górale należący do grupy Zagórzan. Starzy chłopi noszą jeszcze białe spodnie sukienne, mówią gwarą pełną nieznanych gdzie indziej wyrażeń. Oto przykład porębskiej piosenki: "Pojechoł mój miły do Poremby z winym, / A mnie tu uosta.wiuł na pociechę inym. / Przijedź, miły, przijedź, hodź wina nie sprzedos, / Jo ci się uozbuchom, to mi rady nie dos..." W wyżej położonych osiedlach jest wiele zabudowań prostej góralskiej roboty. Osiedle Zapały należy do najpiękniejszych w całych Gorcach. Z dawnych budynków dworskich ocalał lamusik i wozownia z początku w. XIX. Teren otacza wspaniały park z w. XVI. Zabytkowe wiązy górskie, jawory, lipy, jesiony, modrzewie liczą dziś po 300 - 400 lat. Tzw. Wiąz Łokietka ma ponad 6 m obwodu w pierśnicy, inny 5,7 m. Młodszą część tworzy las lipowy z okazami 2,5 - 5 m obwodu i 30 m wys. Park - wzięty pod ochronę prawną w r. 1934 - spustoszyli Niemcy, wycinając 42 wielkie drzewa.

Źródło: Józef Nyka - " GORCE " - wyd. Sport i Turystyka W-wa 1965